(łac. „Gallus = Gal, Francuz”) Długo trwający prąd we Francji, którego odpowiedniki istniały także w innych krajach, mający na celu znaczne uniezależnienie się od papiestwa. Klasycznie został wyrażony w „Czterech artykułach gallikańskich”; (a) zostały one ułożone przez biskupa Meaux, Jakuba Bénigna Bossueta (1627-1704) i zatwierdzone podczas zjazdu duchowieństwa w Paryżu w roku 1682; (b) stwierdzały one między innymi, że sobory powszechne mają władzę nad papieżem (DH 2281-2285). Chociaż Ludwik XIV odwołał te artykuły, a duchowieństwo zrobiło to samo w roku 1693, wywierały one nadal wpływ nawet w XIX wieku, kiedy to mocne papiestwo — oraz nauczanie Soboru Watykańskiego I (1869-1870) — zadało mu ostateczny cios. Formą gallikanizmu wschodniego jest etnofiletyzm (gr. „naród” oraz „plemię”), czyli popieranie narodu i Kościoła danego kraju kosztem szerszej jedności chrześcijańskiej; został on potępiony na synodzie w Konstantynopolu w 1872 roku.

Gallikanizm był francuską próbą stworzenia kościoła narodowego.

Już w trzynastym wieku próbowano ograniczyć we Francji papieską władzę nad francuskim kościołem. Próba ta znalazła krańcowy wyraz teologiczny w idei koncyliaryzmu czyli doktrynie traktującej o wyższości soboru nad papieżem. Gallikanizm stawał się coraz silniejszy na przestrzeni wieków wraz ze wzrostem identyfikacji króla i państwa we Francji.
Gallikanizm można rozważać na dwa uzupełniające się nawzajem sposoby.
Gallikanie nie uznawali zwierzchnictwa papieża nad kościołem jak również nie zgadzali się z powszechnym w katolicyzmie mniemaniem iż papież jest nieomylny. Pierre Pithou, nawrócony z kalwinizmu adwokat w swojej książce pt.: „Wolności Kościoła gallikańskiego” podkreślał niezależność króla od papieża w sprawach nie związanych z Kościołem oraz ograniczał zwierzchność papieża nad królem w podejmowaniu decyzji o zwołaniu synodu narodowego i wszelkich innych decyzji związanych z działalnością Kościoła np. „placetum regio” na pisma i decyzje papieskie (placetum regio – królewskie zezwolenie na ogłaszanie i wykonywanie rozporządzeń papieskich), ograniczenie apelacji i podróży do Rzymu biskupów francuskich, kontrolę działalności nuncjuszów apostolskich we Francji, oraz apelacje od papieża do przyszłego soboru powszechnego. W tych wszystkich sprawach do tej pory najważniejsze zdanie miał papież teraz natomiast po uchyleniu autorytetu papieża jego zadania miała przejąć Sorbona, król natomiast przestawał być odpowiedzialny przed papieżem a odpowiadał jedynie przed Bogiem jako wybrany przez Boga do sprawowania funkcji króla. Tym samym to nie papież ;lecz król sprawował kontrolę nad wszelkimi instytucjami kościelnymi we Francji.

Inny sposób postrzegania gallikanizmu to odbieranie go przez pryzmat nacjonalizacji opozycji francuskiej przeciwko zcentralizowanej władzy papieskiej. Jak już powiedziałem władza państwowa zdobyła dla siebie niebywale wielkie prawa w sprawach kościelnych.
Działalność Sorbony i drugiej obok niej najwyższej instancji jaką była organizacja Clerge de France miała na celu podczas systematycznych spotkań najwyższych władz przygotowanie spraw kościelnych do załatwienia w Kurii Rzymskiej.

W momencie wybuchu wielkiej schizmy papieskiej w 1378 r. korona za cenę posłuszeństwa papieżom awiniońskim zażądała i otrzymała znów szereg przywilejów w stosunku do Kościoła. Przywileje te [placetum regium w stosunku do bulli papieskich, niedopuszczenie zagranicznych kandydatów na beneficja(warunkowe nadanie ziem, urzędów) kościelne we Francji i odrzucenie papieskich rezerwatów i prowizji sądy świeckie mogły przyjmować apelacje „ab abusu” czyli apelacje od spraw rozpatrywanych przez sądy kościelne] spisane zostały w rozporządzeniu królewskim 18 II 1407r, w dekretach soboru bazylejskiego oraz a może i przede wszystkim w sankcji pragmatycznej , uchwalonej przez episkopat Francji w Burges w 1409r a następnie ustanowionej jako prawo państwowe.

W okresie trwającej od końca XV w. rywalizacji między Francja a Hiszpanią o wpływy we Włoszech, papieże w trosce o własną niezależność i o państwo kościelne przechylali się to na jedną to na drugą stronę konfliktu. 18 sierpnia 1516 roku w Bolonii zawarto konkordat, będący następstwem takiego właśnie przechylenia się Leona X na stronę francuską. Król Franciszek I i jego następcy otrzymali wówczas prawo mianowania wszystkich biskupów, opatów, przeorów we Francji, wszystkie niemal sprawy kościelne miały być i w najwyższej instancji sądzone we Francji. W zamian za to król przekreślał u siebie skrajne, antypapieskie tendencje gallikańskie. Sobór trydencki (1545-1563) nie zniszczył tendencji gallikańskich ponieważ Francja, uważając za sprzeczne z wolnościami gallikańskimi nie przyjęła dekretów trydenckich.

Jak zawsze w kontrowersyjnych sprawach tak i w tym wypadku powstało szereg prac mających na celu obronę każdej ze stron. I tak za obroną wolności gallikańskich przemawiali w swoich działach m.in. Pierre Pithou, de Marc, Depuy, którzy ograniczali jurysdykcje Stolicy Apostolskiej, a podkreślali prawa korony w stosunku do Kościoła, natomiast w obronie praw Stolicy Apostolskiej stanął kardynał Robert Bellarmino, z którym polemikę podjął ksiądz Edmond Richter. ->(Uważał, że kościół posiada jedynie władzę duchową i we wszystkich sprawach doczesnych ma się w związku z tym podporządkować władzy królewskiej. Dalej uważa, iż papież nie jest głową kościoła a jedynie pierwszym sługą ponieważ głową jest Chrystus Pan, sądzi on również, że jedynie nieomylny jest sobór powszechny a nie sam papież ponieważ Chrystus powierzył władze w kościele biskupom i kapłanom jako następcom apostołów i uczniów). Ta doktryna gallikańska została zaakceptowana przez ks. Szymona Vigora, który nie tylko odmówił papieżowi nieomylności ale również unieważnił wszelkie zarządzenia i instytucje kościelne powołane do życia przez papiestwo po V w. Stolica Apostolska nie zareagowała na tę doktrynę.

Przeciwników gallikanizmu i koncyliaryzmu (doktryna o wyższości soboru nad papieżem) a zarazem zwolenników nieomylności papieskiej nazywano ultramontanistami.
Ultramontaniści - (łac. „ponad górami”) Pogardliwa nazwa, jaką się posługiwali gallikanie na oznaczenie tych wszystkich, którzy nadmiernie wywyższali władzę papieską i wszystkich rozwiązań oczekiwali „spoza Alp”, czyli z Rzymu. Ultramontaniści występowali przeciw takim ruchom, jak febronianizm, gallikanizm i jansenizm ( Ruch teologiczny i duchowy, którego cechą znamienną była surowość moralna i pesymistyczny pogląd na stan człowieka. Nazwa pochodzi od nazwiska Kornela Ottona Jansena (1585-1638), który w roku 1636 został wyświęcony na biskupa Ypres w Belgii. Wraz ze swoim przyjacielem, Janem Duvergierem de Hauranne (1581-1643), opatem klasztoru Saint-Cyran, Jansen chciał poprzeć prawdziwą reformę nauki katolickiej i moralności. Ponieważ protestanci często się odwoływali do św. Augustyna z Hippony (354-430), Jansen sumiennie przestudiował jego pisma, przede wszystkim skierowane przeciw Pelagiuszowi. W swoim pośmiertnym dziele pt. Augustinus (1640) Jansen dowodził między innymi, że łaska Boża w sposób nie do odparcia ogranicza nasze wolne wybory i że bez szczególnej łaski Bożej nie możemy zachować przykazań. Pięć tez wziętych z dzieła Jansena Augustinus zostało oficjalnie potępionych w roku 1653, następnie w roku 1656, wreszcie w 1690 . Mimo nacisku, jaki janseniści kładli na potęgę łaski Bożej, głosili oni i praktykowali surowe zasady moralne oraz skrupulatne podejście do przyjmowania sakramentów świętych. Przyjaźń Błażeja Pascala (1623-1662) z Port-Royal, klasztorem o wyraźnie jansenistycznych sympatiach, miała wpływ na jego ataki skierowane przeciwko Jezuitom w osiemnastu Prowincjałkach. ), które popierały jurysdykcję Kościołów lokalnych, nawet wbrew postępowaniu centralnej władzy w Rzymie. Do czołowych postaci wśród ultramontanistów należą: Joseph de Maistre (1753-1821), Félicité Robert de Lamennais (1782-1854) przez część swego życia, Louis Veuillot (1813-1883), kardynał Mikołaj Wiseman (1802-1865), arcybiskup Westminsteru, jego następca kardynał Henry Edward Manning (1808-1892) i William George Ward (1812-1882). Przywrócenie zakonu jezuitów w roku 1814, niepokoje rewolucyjne w latach 1830-1848, długi pontyfikat Piusa IX (1846-1878) i inne czynniki sprawiły, że wielu ludzi zaczęło się rozglądać za autorytetem, żeby otrzymać odpowiedź na każde pytanie. Ruch ultramontański osiągnął szczyt w definicji nieomylności papieskiej na Soborze Watykańskim I w roku 1870. Jednakże warunkowe określenia tej definicji w istocie zawierały w sobie krytykę rzeczy przesadnych w tym ruchu. Sobór Watykański II (1962-1965), głosząc naukę o kolegialności wszystkich biskupów z papieżem i pod kierownictwem papieża, dał bardziej wyważone wyjaśnienie władzy papieskiej.
Do ultramontanistów należał również ks. Duval, profesor Sorbony. Był on przyjacielem jezuitów i nuncjusza apostolskiego Mateo Barberiniego, późniejszego papieża Urbana VIII. Podjął on polemikę z ks. Richterem traktatem „Elenchus” w którym odrzucał jego tezy (patrz wyżej -> str.3). W dwóch swoich kolejnych traktatach zwalczał gallikanizm i koncyliaryzm, podkreślał osobistą nieomylność papieża, a przeciwników tej doktryny nazywał heretykami.

Mówiłem, że Stolica Apostolska nie zareagowała na doktrynę wyrażoną przez ks. Richtera. Zareagował na nią jednak synod prowincjonalny kardynała Du Perrona. Ks. Richter poddał się wyrokowi synodu ale dopiero w 1622r. i w 1629r. kiedy kardynał Armand de Richelieu zmusił go do odwołania.

Armand-Jean du Plessis de Richelieu (urodzony 9 września 1585r. - zmarł 4 grudnia 1642r.) -książę, kardynał, francuski mąż stanu.
Pochodził z drobnej szlachty. Młodość upłynęła mu w skromnych warunkach pod znakiem studiów.
Pragnąc zachować dla siebie dochody z biskupstwa w Lucon po Alfonsie – bracie Armanda, który został metropolitą Lionu, rodzina nakłoniła go do kapłaństwa. W 1614r. Richelieu zaczął myśleć o stanowisku ministra, które dostał ale w 1616r. musiał je opuścić z polecenia Ludwika XIII. Usługi oddane matce króla, Marii Medycejskiej dały mu kapelusz kardynalski w 1622.
W 1624 został powołany przez Ludwika XIII na premiera. Wprowadził szereg reform m.in.: zabronił posiadania prywatnych armii przez bogate rodziny, zakazał pojedynkowania się.
W latach 1625 - 1628 prowadził wojnę z hugenotami, jedną z głównych sił przeciwnych królowi. W 1629r. wydał edykt łaski nakazujący hugenotom zrezygnowanie z samodzielności politycznej oraz oddania twierdz. Powołał do życia gazetę jako propagandę.
W 1635r. założył Akademię Francuską, której zadaniem było stworzenie literackiego języka francuskiego. Rozbudował armię i flotę. Podjął politykę podbojów kontynentalnych, współzawodnicząc z Anglią. Chciał osłabić Habsburgów więc utrzymywał dobre kontakty z Turcją.
Wstąpił do koalicji protestanckiej, w której skład wchodziły: Anglia, Holandia, Dania oraz Szwecja, tuż przed wojną trzydziestoletnią (1618-1648). W czasie tej wojny wsparł finansowo Szwedów, walczących na terenie Niemiec, podwyższając podatki, co doprowadziło do powstania szlachty i chłopów.
Umiera w 1642r. i pozostawia testament w którym tłumaczy swoje postępowanie. Pisze w nim m.in. że: chciał żeby Ludwik XIII był najwyższym władcą, przywrócić granice starożytnej Galii, żeby ludzie czuli przed królem respekt. Aby najważniejszy był król a dopiero potem państwo, czyli chciał wprowadzenia absolutyzmu.
Sprzymierzając się z niemieckimi książętami protestanckimi, zawierając pokój z hugenotami we Francji, wydając cichą zgodę na potępienie ultramontanizmu przez Sorbonę, przedstawiając papieża Urbana VIII jako nieprzyjaciela Francji kardynał naraził się Stolicy Apostolskiej i samemu papieżowi co pogłębiło jeszcze przystąpienie Francji do wojny z Hiszpanią. Papież był do tego stopnia zniechęcony do Richelieu, że dwukrotnie odrzucał jego prośbę o mianowanie go swoim legatem we Francji. W 1635r. kardynał Richelieu opracował plan uchylenia konkordatu z 1516r, przywrócenia kapitułom katedralnym (zespół duchownych przy katedrze) prawo wyboru biskupów, zwołania synodu narodowego i przyznania królowi prawa regaliów (prawa i przywileje przysługujące wyłącznie władcy, symbole władzy monarszej) i obsady beneficjów kościelnych bez względu na zdanie papieża. Zażądał też utworzenia patriarchatu dla Francji na prawach patriarchów wschodnich. Stolica Apostolska miała mieć wpływ tylko i wyłącznie na sprawy wiary. Kościół we Francji miał być autonomiczny. Swoją polityką przyczynił się niewątpliwie Richelieu do wzrostu tendencji gallikańskich.

Od 1691r. – 1704r. faktyczne kierownictwo zarówno moralne jak i intelektualne nad kościołem gallikańskim sprawował biskup Jacques - Benigne Bossuet. (ur. 27 września1620r., zm. 12 kwietnia 1704r.), był francuskim duchownym katolickim, biskupem, teologiem, wychowawcą i nadwornym kaznodzieją Ludwika XIV.
Bossuet był jednym z pierwszych teologów, którzy użyli argumentów religijnych dla uzasadnienia monarchii absolutnej – ponieważ władza pochodzi od Boga, król obdarzony jest boskością i każdy katolik powinien mu się podporządkować. Był wpływową osobistością na dworze Ludwika XIV – nie tylko dzięki bliskim stosunkom z monarchą, ale również jego metresami: pierwszą Athénais markizą Montespan, przeciw której intrygował kilka lat później i drugą, Francoise d’Aubigne markizą Maintenon, przyszłą żoną króla.
W latach siedemdziesiątych XVII wieku Bossuet prowadził ożywioną korespondencję z Leibnizem, który snuł plany pojednania chrześcijan. Jej efektem była jednak tylko pewna liczba nawróceń wśród hugenotów – różnice w świecie chrześcijańskim i bezkompromisowość zajmowanych stanowisk była zbyt wielka, by plany filozofa mogły się ziścić. Był wyznawcą zasady „un roi, une loi, une foi” czyli jeden król, jedno prawo, jedna wiara. Król w myśl tej zasady postanowił ujednolicić religijnie Francję. Początkowo zmuszano hugenotów do nawrócenia się przez nakładanie na nich ograniczeń prawnych, lecz 18 października 1685r. król odwołał edykt nantejski, gwarantujący kalwinom swobody religijne ponieważ inne środki nie przynosiły oczekiwanych skutków. Sytuacja gwałtownie się zmieniła i wszyscy kalwini mieli przyjąć katolicyzm, pastorzy mięli 14 dni na opuszczenie Francji a zbory były burzone. W stosunku do opornych stosowano dragonady czyli prześladowania za pomocą wojska na kwaterach u osób będących przedmiotem szykan, organizowane od r. 1681 przez ministra F. M. Louvois w Poitou, Aunis, Béarn, Guyenne, w Langwedocji, a zwłaszcza w Sewennach, dokonywane przez dragonów królewskich. W gruncie rzeczy szykany nie przyniosły oczekiwanego skutku, bo ok. 200 tys. hugenotów uciekając przed prześladowaniami schroniło się w Holandii, Anglii i Niemczech nie przechodząc na katolicyzm, a większość z tych którzy zostając we Francji przyjęli katolicyzm i tak w ukryciu pozostała nadal kalwinami.

W celu zjednoczenia religijnego Francji król rozciągnął konkordat z 1516r. na biskupstwa które zostały przyłączone do Francji za jego panowania. Regalia pobierane również i z tych biskupstw były oddawane w formie podarunku od korony nowemu biskupowi. Spór król – Stolica Apostolska za Ludwika XIV dotyczył regalia spiritualia czyli prawa korony do obsadzania wolnych biskupstw i stanowisk kościelnych. Na 120 biskupstw tylko dwóch biskupów nie zgodziło się z tymi postanowieniami i udało się na skargę do papieża. Król wygnał ich z diecezji ale znaleźli schronienie u Innocentego XI, który nie miał zamiaru podporządkowywać się polityce kościelnej króla.

Zgromadzenie ogólne kleru, zwołane w 1680 i 1681 roku z powodu sporu o regalia, oświadczyło królowi swoją wierność, lecz było to za mało. Nadzwyczajne zgromadzenie pod przewodnictwem arcybiskupa paryskiego, księcia Francois Harlaya de Champvallon (zm. 1695), przez starannie dobranych delegatów uznało (3.02.1682) królewskie regalia w rozumieniu Ludwika XIV i przyjęło (19 III) ułożone przez biskupa Jacques Bossueta cztery artykuły (Declaratio cleri gallicani), oto one:
1. Papieże otrzymali od Boga tylko duchową władzę, dlatego królowie i książęta im nie podlegają w sprawach doczesnych, a poddani nie mogą być przez nich zwolnieni z przysięgi wierności, złożonej monarsze.
2. Sobór jest nad papieżem i obowiązują nadal dekrety soboru z Konstancji i Bazylei w tej sprawie.
3. Władza papieska w Kościele jest ograniczona kanonami, a we Francji nadto zwyczajami Kościoła gallikańskiego.
4. Doktrynalne orzeczenia papieskie są ostateczne i mają moc wiążącą, gdy przyjmie je cały Kościół.
Ludwik XIV zatwierdził te artykuły i nakazał nauczać według nich w seminariach i na uniwersytetach.
Innocenty XI zbadał ich treść przez komisję, która nie była zgodna co do oceny doktrynalnej. Papież więc ogólnie potępił artykuły, lecz odmówił konfirmacji dla królewskich nominałów na biskupstwa.

Nieustępliwość obu stron trwała do nowego pontyfikatu ugodowego Innocentego XII (1691 – 1700) (wcześniej był jeszcze Aleksander VIII). Obie strony zostawiły sprawę regaliów w spokoju, a król powiadomił papieża, że uczyni wszystko, by cztery artykuły nie zostały we Francji wykonane. Wprowadzony modus videndi trwał do końca monarchii francuskiej, lecz idee gallikańskie długo jeszcze nie zaniknęły.
Właściwy kres gallikanizmowi przyniósł dopiero Sobór Watykański I (1869 – 1870)i jego doktryna o prymacie i nieomylności papieskiej.*

* na podstawie Historii Kościoła - B. Kumora

2006